ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო, რომელსაც ხშირად სტრასბურგის სასამართლოს უწოდებენ, განიხილავს საჩივრებს სახელმწიფოს მიერ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციით დაცული უფლებების სავარაუდო დარღვევის შესახებ.
სტრასბურგის სასამართლოში საჩივრის შეტანა შესაძლებელია მხოლოდ განსაზღვრული სამართლებრივი წინაპირობების დაცვით. აუცილებელია შეფასდეს, დაირღვა თუ არა კონვენციით დაცული უფლება, გამოყენებულია თუ არა საქართველოში არსებული ეფექტიანი სამართლებრივი საშუალებები და დაცულია თუ არა სასამართლოსთვის მიმართვის ვადა.
ავთანდილ გიორგაძე ახორციელებს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოსთვის საჩივრის მომზადებასა და განმცხადებლის წარმომადგენლობას, მათ შორის სისხლის სამართლის პროცესთან, უკანონო დაკავებასთან, პატიმრობასთან, არასათანადო მოპყრობასთან, სამართლიანი სასამართლოს უფლებასთან, ექსტრადიციასა და მსჯავრდებულის უფლებებთან დაკავშირებულ საქმეებზე.
რას განიხილავს ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო?
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო ამოწმებს, დაარღვია თუ არა სახელმწიფომ ადამიანის უფლებათა ევროპული კონვენციითა და მისი დამატებითი ოქმებით დაცული უფლება.
საჩივარი შეიძლება ეხებოდეს:
- სიცოცხლის უფლების დარღვევას;
- წამებას, არაადამიანურ ან ღირსების შემლახველ მოპყრობას;
- უკანონო დაკავებას ან პატიმრობას;
- პატიმრობის არასათანადო პირობებს;
- სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევას;
- უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევას;
- დაცვის უფლების შეზღუდვას;
- პირადი და ოჯახური ცხოვრების უფლების დარღვევას;
- გამოხატვის თავისუფლების შეზღუდვას;
- საკუთრების უფლების დარღვევას;
- ეფექტიანი სამართლებრივი დაცვის საშუალების არარსებობას;
- დისკრიმინაციას;
- ექსტრადიციის ან გაძევების შედეგად მძიმე უფლებადარღვევის რეალურ საფრთხეს;
- კონვენციით დაცული სხვა უფლების დარღვევას.
სასამართლო აფასებს არა მხოლოდ იმას, არსებობდა თუ არა სახელმწიფოს ჩარევა, არამედ იმასაც, იყო თუ არა ჩარევა კანონიერი, აუცილებელი და პროპორციული.
ვინ შეიძლება მიმართოს სტრასბურგის სასამართლოს?
ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოს შეიძლება მიმართოს:
- ფიზიკურმა პირმა;
- არასამთავრობო ორგანიზაციამ;
- პირთა ჯგუფმა;
- კანონით დაშვებულ შემთხვევაში სხვა განმცხადებელმა.
განმცხადებელი უნდა მიუთითებდეს, რომ სახელმწიფოს მოქმედებით ან უმოქმედობით უშუალოდ დაზარალდა. როგორც წესი, სასამართლოში სხვა პირის უფლებების დასაცავად მხოლოდ ზოგადი ინტერესით მიმართვა საკმარისი არ არის.
საჩივარი წარედგინება სახელმწიფოს წინააღმდეგ და არა მოსამართლის, პროკურორის, გამომძიებლის, კერძო კომპანიის ან კონკრეტული მოქალაქის წინააღმდეგ.
სტრასბურგის სასამართლო არ არის მეოთხე ინსტანცია
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო არ წარმოადგენს საქართველოს სასამართლოების შემდეგ კიდევ ერთ სააპელაციო ან საკასაციო ინსტანციას.
სტრასბურგის სასამართლო, როგორც წესი:
- თავიდან არ განიხილავს სისხლის სამართლის საქმეს;
- არ ადგენს პირის დამნაშავეობას ან უდანაშაულობას;
- არ ცვლის საქართველოს სასამართლოს გადაწყვეტილებას;
- არ აუქმებს ეროვნულ განაჩენს;
- არ აფასებს მხოლოდ იმას, სწორად განმარტა თუ არა ეროვნულმა სასამართლომ საქართველოს კანონმდებლობა;
- არ განიხილავს საჩივარს მხოლოდ იმიტომ, რომ განმცხადებელი არ ეთანხმება ეროვნული სასამართლოს შედეგს.
საჩივარში უნდა დასაბუთდეს კონკრეტული კონვენციური უფლების დარღვევა და არა მხოლოდ ეროვნული სასამართლოს გადაწყვეტილების სავარაუდო უკანონობა ან უსამართლობა.
სტრასბურგში საჩივრის დასაშვებობის პირობები
საჩივრის მომზადებამდე აუცილებელია შემოწმდეს სასამართლოს მიერ დადგენილი დასაშვებობის მოთხოვნები.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია:
- განმცხადებელს ჰქონდეს სავარაუდო დარღვევის მსხვერპლის სტატუსი;
- საჩივარი ეხებოდეს კონვენციით ან მისი ოქმებით დაცულ უფლებას;
- სავარაუდო დარღვევა მიეკუთვნებოდეს სახელმწიფოს პასუხისმგებლობას;
- გამოყენებული იყოს საქართველოში არსებული ეფექტიანი სამართლებრივი დაცვის საშუალებები;
- საჩივარი წარდგენილი იყოს დადგენილ ვადაში;
- საჩივარი არ იყოს ანონიმური;
- იგივე საკითხი უკვე არ იყოს განხილული სასამართლოს მიერ შესაბამისი სამართლებრივი საფუძვლის გარეშე;
- საჩივარი არ იყოს აშკარად დაუსაბუთებელი;
- დაცული იყოს სასამართლოს ფორმალური მოთხოვნები.
ერთი მოთხოვნის დაუცველობამაც შეიძლება საჩივრის განუხილველად დატოვება გამოიწვიოს.
შიდა სამართლებრივი საშუალებების ამოწურვა
სტრასბურგის სასამართლოსთვის მიმართვამდე განმცხადებელმა, როგორც წესი, უნდა გამოიყენოს საქართველოში არსებული ეფექტიანი სამართლებრივი დაცვის საშუალებები.
საქმის მიხედვით ეს შეიძლება გულისხმობდეს:
- პირველი ინსტანციის სასამართლოში დავის წარმოებას;
- სააპელაციო საჩივრის წარდგენას;
- საკასაციო საჩივრის წარდგენას, როდესაც იგი ეფექტიან სამართლებრივ საშუალებად ითვლება;
- პატიმრობის ან სხვა გადაწყვეტილების გასაჩივრებას;
- შესაბამისი ადმინისტრაციული ან სასამართლო პროცედურის გამოყენებას;
- კომპეტენტური ორგანოსთვის უფლებადარღვევის შესახებ დროულად მიმართვას.
მნიშვნელოვანია, რომ ეროვნულ დონეზე წარდგენილი პოზიცია არსებითად მოიცავდეს იმავე ფაქტებსა და უფლებადარღვევის პრეტენზიას, რომლის დაყენებაც მოგვიანებით სტრასბურგის სასამართლოში იგეგმება.
სტრასბურგში საჩივრის შეტანის ვადა
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოსთვის მიმართვის საერთო ვადა არის ოთხი თვე საბოლოო შიდა გადაწყვეტილების მიღებიდან.
ვადის დასაწყისის განსაზღვრისას საჭიროა გაირკვეს:
- რომელი გადაწყვეტილებაა საქმეში საბოლოო;
- როდის გახდა გადაწყვეტილება განმცხადებლისთვის ან მისი ადვოკატისთვის ცნობილი;
- არსებობდა თუ არა კიდევ ერთი ეფექტიანი გასაჩივრების საშუალება;
- სწორად იქნა თუ არა გამოყენებული ეროვნული სამართლებრივი პროცედურები;
- აკმაყოფილებს თუ არა სასამართლოში გაგზავნილი საჩივარი ფორმალურ მოთხოვნებს.
სასამართლოსთვის არასრულყოფილი წერილის ან მხოლოდ ზოგადი ინფორმაციის გაგზავნა შეიძლება ვადის დაცვისთვის საკმარისი არ აღმოჩნდეს. ამიტომ საქმის შეფასება და საჩივრის მომზადება საბოლოო გადაწყვეტილების მიღებისთანავე უნდა დაიწყოს.
საჩივრის მომზადება
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოსთვის საჩივარი უნდა მომზადდეს სასამართლოს ოფიციალური ფორმის გამოყენებით და უნდა შეიცავდეს მოთხოვნილ ინფორმაციასა და დოკუმენტებს.
საჩივარში უნდა აისახოს:
- განმცხადებლის შესახებ ინფორმაცია;
- სახელმწიფოს მიერ განხორციელებული მოქმედება ან უმოქმედობა;
- საქმის ფაქტობრივი გარემოებები;
- ეროვნული წარმოების მიმდინარეობა;
- გამოყენებული სამართლებრივი საშუალებები;
- საბოლოო გადაწყვეტილების თარიღი;
- კონვენციის სავარაუდოდ დარღვეული მუხლები;
- თითოეული დარღვევის სამართლებრივი დასაბუთება;
- დასაშვებობის მოთხოვნების შესრულება;
- თანდართული დოკუმენტების ზუსტი ჩამონათვალი;
- განმცხადებლისა და წარმომადგენლის საჭირო ხელმოწერები.
ფაქტები უნდა იყოს ჩამოყალიბებული ზუსტად, თანმიმდევრულად და დოკუმენტებით გამყარებულად.
რა დოკუმენტებია საჭირო?
საქმის მიხედვით შეიძლება საჭირო გახდეს:
- პირველი ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილება;
- სააპელაციო და საკასაციო გადაწყვეტილებები;
- ეროვნული სასამართლოებისთვის წარდგენილი საჩივრები;
- დაკავებისა და პატიმრობის შესახებ გადაწყვეტილებები;
- სისხლის სამართლის საქმის მნიშვნელოვანი მასალები;
- სხდომის ოქმები ან ჩანაწერები;
- სამედიცინო დოკუმენტები;
- ექსპერტიზის დასკვნები;
- დაზიანების ამსახველი ფოტომასალა;
- განცხადებები და მიღებული პასუხები;
- პირის უფლებების დარღვევის დამადასტურებელი სხვა მტკიცებულებები;
- წარმომადგენლობისთვის საჭირო დოკუმენტები.
სასამართლოს უნდა წარედგინოს მოთხოვნასთან უშუალოდ დაკავშირებული, სათანადოდ დალაგებული და იდენტიფიცირებული მასალები.
სამართლიანი სასამართლოს უფლების დარღვევა
სისხლის სამართლის საქმეზე სტრასბურგის სასამართლოსთვის მიმართვის საფუძველი შეიძლება გახდეს სამართლიანი სასამართლოს უფლების ისეთი დარღვევა, რომელმაც პროცესის მთლიან სამართლიანობაზე არსებითი გავლენა მოახდინა.
შეფასებას შეიძლება დაექვემდებაროს:
- ადვოკატზე ხელმისაწვდომობის შეზღუდვა;
- დაცვის მომზადებისთვის არასაკმარისი დრო ან შესაძლებლობა;
- დაცვის მნიშვნელოვანი მტკიცებულების დაუსაბუთებლად უარყოფა;
- მოწმის დაკითხვის უფლების შეზღუდვა;
- მხარეთა თანასწორობის დარღვევა;
- სასამართლოს დამოუკიდებლობის ან მიუკერძოებლობის პრობლემა;
- უკანონოდ მოპოვებული მტკიცებულების გამოყენება;
- იძულებით მიღებული ჩვენების გამოყენება;
- განაჩენის არასაკმარისი დასაბუთება;
- უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევა;
- პროცესის გაუმართლებელი გაჭიანურება;
- სხვა გარემოება, რომელმაც სამართალწარმოების მთლიან სამართლიანობაზე გავლენა მოახდინა.
სტრასბურგის სასამართლო თითოეულ ცალკეულ ხარვეზს იზოლირებულად არ აფასებს — ხშირად გადამწყვეტია, მთლიანობაში იყო თუ არა პროცესი სამართლიანი.
უკანონო დაკავება და პატიმრობა
კონვენციის მე-5 მუხლი იცავს პირის თავისუფლებისა და უსაფრთხოების უფლებას.
საჩივარი შეიძლება უკავშირდებოდეს:
- დაკავების სამართლებრივი საფუძვლის არარსებობას;
- დაკავების მიზეზის დროულად განუმარტაობას;
- მოსამართლის წინაშე დაგვიანებით წარდგენას;
- პატიმრობის დაუსაბუთებლად გამოყენებას;
- პატიმრობის გაგრძელებას შაბლონური არგუმენტებით;
- ინდივიდუალური საპროცესო რისკების შეუფასებლობას;
- პატიმრობის გასაჩივრების არაეფექტიან პროცედურას;
- გათავისუფლების შესახებ გადაწყვეტილების დაგვიანებით აღსრულებას;
- თავისუფლების უფლებასთან დაკავშირებულ სხვა დარღვევას.
მხოლოდ ის გარემოება, რომ ეროვნულმა სასამართლომ პატიმრობა გამოიყენა, კონვენციის დარღვევას ავტომატურად არ ნიშნავს. საჭიროა გადაწყვეტილებებისა და პატიმრობის მთელი პერიოდის კონკრეტული შეფასება.
წამება და არასათანადო მოპყრობა
კონვენციის მე-3 მუხლი აბსოლუტურად კრძალავს წამებას, არაადამიანურ ან ღირსების შემლახველ მოპყრობასა და დასჯას.
საჩივარი შეიძლება ეხებოდეს:
- პოლიციის მხრიდან ფიზიკურ ან ფსიქოლოგიურ ძალადობას;
- იძულებითი ჩვენების მიღებას;
- დაკავებისას გადამეტებული ძალის გამოყენებას;
- პენიტენციურ დაწესებულებაში არასათანადო მოპყრობას;
- პატიმრობის მძიმე პირობებს;
- სათანადო სამედიცინო დახმარების მიუწოდებლობას;
- რეალური საფრთხისგან დაუცველობას;
- ძალადობის ფაქტის არაეფექტიან გამოძიებას;
- სახელმწიფოსთვის ცნობილი თვითმკვლელობის რისკის უგულებელყოფას.
ასეთ საქმეებში მნიშვნელოვანია დაზიანებებისა და სხვა გარემოებების დაუყოვნებლივ დაფიქსირება, სამედიცინო დოკუმენტაციის მოპოვება და შესაბამისი ორგანოებისთვის დროული მიმართვა.
ექსტრადიცია, გაძევება და ადამიანის უფლებები
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოსთვის მიმართვის საკითხი შეიძლება წარმოიშვას, თუ პირის ექსტრადიცია ან გაძევება ქმნის:
- წამების ან არაადამიანური მოპყრობის რეალურ საფრთხეს;
- სიცოცხლის ხელყოფის საფრთხეს;
- ჯანმრთელობის მდგომარეობის მძიმე და შეუქცევადი გაუარესების რისკს;
- აშკარად უსამართლო სასამართლო პროცესის განსაკუთრებულ საფრთხეს;
- ოჯახური ან პირადი ცხოვრების მძიმე და არაპროპორციული დარღვევის რისკს;
- კონვენციით დაცული სხვა უფლების დარღვევის რეალურ საფრთხეს.
რისკი უნდა იყოს კონკრეტული, რეალური და ინდივიდუალურად დასაბუთებული. მხოლოდ უცხო სახელმწიფოში არსებულ ზოგად პრობლემაზე მითითება შეიძლება საკმარისი არ იყოს.
დროებითი ღონისძიება — სასამართლოს რეგლამენტის 39-ე წესი
განსაკუთრებულ და გადაუდებელ შემთხვევაში შესაძლებელია ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოსთვის დროებითი ღონისძიების მოთხოვნით მიმართვა.
39-ე წესის საფუძველზე დროებითი ღონისძიება შეიძლება გახდეს მნიშვნელოვანი, როდესაც არსებობს მძიმე და გამოუსწორებელი ზიანის გარდაუვალი საფრთხე, მათ შორის:
- ექსტრადიციის;
- გაძევების;
- უცხო სახელმწიფოში გადაცემის;
- სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობის;
- არასათანადო მოპყრობის რეალური რისკის შემთხვევაში.
დროებითი ღონისძიება:
- გამოიყენება მხოლოდ გამონაკლის შემთხვევებში;
- არ წარმოადგენს ეროვნულ გადაწყვეტილებაზე ჩვეულებრივ საჩივარს;
- საჭიროებს გადაუდებლობის მკაფიო დასაბუთებას;
- მოითხოვს კონკრეტული და სანდო მტკიცებულებების წარდგენას;
- უნდა იქნეს მოთხოვნილი პირის გადაცემამდე ან საფრთხის რეალიზებამდე.
39-ე წესის საფუძველზე მიმართვა ავტომატურად არ აჩერებს ექსტრადიციას ან გაძევებას. პროცესი ჩერდება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ სასამართლო დროებითი ღონისძიების გამოყენების გადაწყვეტილებას მიიღებს.
სახელმწიფოსთან კომუნიკაცია საჩივრის შესახებ
თუ სასამართლო საჩივარს შემდგომი განხილვისთვის მიიღებს, მან შეიძლება საქმე საქართველოს მთავრობას გაუგზავნოს და დასვას კონკრეტული სამართლებრივი კითხვები.
კომუნიკაციის შემდეგ:
- სახელმწიფო წარმოადგენს წერილობით პოზიციას;
- განმცხადებელს ეძლევა მთავრობის პოზიციაზე პასუხის გაცემის შესაძლებლობა;
- შეიძლება დაისვას საქმის მორიგებით დასრულების საკითხი;
- განმცხადებელმა შეიძლება წარადგინოს სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნა;
- სასამართლო შეაფასებს საქმის ფაქტობრივ და სამართლებრივ გარემოებებს;
- საბოლოოდ მიიღება გადაწყვეტილება ან განჩინება.
სასამართლოსთან მიმოწერისას აუცილებელია დადგენილი ვადებისა და პროცედურული მოთხოვნების ზუსტად დაცვა.
სამართლიანი დაკმაყოფილება
თუ ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლო დაადგენს კონვენციის დარღვევას, მას შეუძლია განმცხადებელს მიაკუთვნოს სამართლიანი დაკმაყოფილება.
მოთხოვნა შეიძლება მოიცავდეს:
- მატერიალური ზიანის ანაზღაურებას;
- მორალური ზიანის ანაზღაურებას;
- სამართალწარმოებასთან დაკავშირებული ხარჯების ანაზღაურებას.
მოთხოვნილი თანხა უნდა იყოს დასაბუთებული და, საჭიროების შემთხვევაში, შესაბამისი დოკუმენტებით დადასტურებული. დარღვევის დადგენა ყოველთვის არ ნიშნავს მოთხოვნილი თანხის სრულად დაკისრებას.
სასამართლოს გადაწყვეტილების აღსრულება
ადამიანის უფლებათა ევროპული სასამართლოს საბოლოო გადაწყვეტილება სახელმწიფოსთვის სავალდებულოა.
გადაწყვეტილების აღსრულება შეიძლება მოიცავდეს:
- სასამართლოს მიერ დაკისრებული თანხის გადახდას;
- განმცხადებლის მიმართ ინდივიდუალური ღონისძიებების განხორციელებას;
- მსგავსი დარღვევების თავიდან ასაცილებლად ზოგადი ღონისძიებების მიღებას;
- სამართლებრივი წარმოების განახლების საკითხს, როდესაც ამისთვის ეროვნული კანონმდებლობით შესაბამისი საფუძველი არსებობს.
გადაწყვეტილების აღსრულებაზე ზედამხედველობას ევროპის საბჭოს მინისტრთა კომიტეტი ახორციელებს.
რას მოიცავს ადამიანის უფლებათა ევროპულ სასამართლოში წარმომადგენლობა?
ადვოკატის მომსახურება მოიცავს:
- საქმის პირველადი დასაშვებობის შეფასებას;
- სავარაუდოდ დარღვეული კონვენციური უფლებების განსაზღვრას;
- შიდა სამართლებრივი საშუალებების ამოწურვის შემოწმებას;
- ოთხთვიანი ვადის გამოთვლას;
- ეროვნული სასამართლოების გადაწყვეტილებების შესწავლას;
- საჭირო დოკუმენტებისა და მტკიცებულებების შეგროვებას;
- სასამართლოს ოფიციალური განაცხადის ფორმის მომზადებას;
- ფაქტებისა და სამართლებრივი არგუმენტების ჩამოყალიბებას;
- საჩივრის სასამართლოში გაგზავნას;
- სასამართლოსთან შემდგომ წერილობით კომუნიკაციას;
- დროებითი ღონისძიების მოთხოვნის მომზადებას;
- მთავრობის წერილობით პოზიციაზე პასუხის მომზადებას;
- სამართლიანი დაკმაყოფილების მოთხოვნის დასაბუთებას;
- მორიგების წინადადების შეფასებას;
- განმცხადებლის წარმომადგენლობას საქმის განხილვის შესაბამის ეტაპებზე;
- გადაწყვეტილების აღსრულებასთან დაკავშირებული სამართლებრივი საკითხების შეფასებას.