გამამტყუნებელი განაჩენის კანონიერ ძალაში შესვლა არ ნიშნავს, რომ მსჯავრდებული კარგავს კანონით გარანტირებულ უფლებებს. სასჯელის აღსრულების პერიოდში მას უფლება აქვს ისარგებლოს ადვოკატის დახმარებით, მიიღოს სათანადო სამედიცინო მომსახურება, შეინარჩუნოს ოჯახთან ურთიერთობა და გაასაჩივროს პენიტენციური დაწესებულების უკანონო გადაწყვეტილება ან მოქმედება.
მსჯავრდებულის ადვოკატის საქმიანობა შეიძლება მოიცავდეს როგორც თავისუფლების აღკვეთის დაწესებულებაში პატიმრის უფლებების დაცვას, ისე პირობით ვადამდე გათავისუფლების, სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სასჯელით შეცვლის, ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო გათავისუფლებისა და შეწყალების საკითხებს.
ავთანდილ გიორგაძე ახორციელებს მსჯავრდებულთა სამართლებრივ დახმარებას პენიტენციურ დაწესებულებებში, შესაბამის ადმინისტრაციულ ორგანოებსა და სასამართლოში.
მსჯავრდებული პატიმარი
მსჯავრდებულია პირი, რომლის მიმართ სასამართლომ გამამტყუნებელი განაჩენი გამოიტანა. მსჯავრდებულისთვის დანიშნული სასჯელი ყოველთვის თავისუფლების აღკვეთას არ გულისხმობს.
პატიმრის ადვოკატის მომსახურება უშუალოდ უკავშირდება პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფი მსჯავრდებულის უფლებებსა და სასჯელის მოხდის პირობებს.
თუ განაჩენი ჯერ კიდევ საჩივრდება სააპელაციო ან საკასაციო წესით, შესაბამისი მომსახურება განეკუთვნება სისხლის სამართლის განაჩენის გასაჩივრებას. კანონიერ ძალაში შესული განაჩენის აღსრულებასთან დაკავშირებული საკითხები კი მსჯავრდებულის უფლებების დაცვის დამოუკიდებელი მიმართულებაა.
მსჯავრდებულის ძირითადი უფლებები
პენიტენციურ დაწესებულებაში მყოფ მსჯავრდებულს კანონით განსაზღვრული წესით უფლება აქვს:
- მიიღოს ინფორმაცია საკუთარი უფლებებისა და მოვალეობების შესახებ;
- ისარგებლოს ადვოკატის მომსახურებით;
- ჰქონდეს ადვოკატთან კონფიდენციალური შეხვედრა და კომუნიკაცია;
- მიიღოს ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესაბამისი სამედიცინო მომსახურება;
- დაცული იყოს წამებისგან, არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობისგან;
- შეინარჩუნოს ოჯახის წევრებთან ურთიერთობა;
- ისარგებლოს მიმოწერით, სატელეფონო კომუნიკაციითა და პაემნით კანონით განსაზღვრული წესით;
- შეიტანოს განცხადება, მოთხოვნა და საჩივარი;
- მიიღოს ინფორმაცია მის მიმართ მიღებული გადაწყვეტილებების შესახებ;
- ისარგებლოს რელიგიისა და რწმენის თავისუფლებით;
- მონაწილეობდეს სარეაბილიტაციო, საგანმანათლებლო და დასაქმების პროგრამებში;
- მოითხოვოს უსაფრთხოების უზრუნველყოფა რეალური საფრთხის არსებობისას;
- გაასაჩივროს მისი უფლებების შემზღუდავი უკანონო გადაწყვეტილება ან მოქმედება.
მსჯავრდებულის უფლებების შეზღუდვა დასაშვებია მხოლოდ კანონის საფუძველზე, ლეგიტიმური მიზნისთვის და აუცილებელი მოცულობით.
ადვოკატთან კონფიდენციალური შეხვედრა
მსჯავრდებულს უფლება აქვს შეხვდეს ადვოკატს და მასთან კონფიდენციალურად განიხილოს საკუთარი სამართლებრივი საკითხები.
ადვოკატი პენიტენციურ დაწესებულებაში ვიზიტისას:
- ხვდება მსჯავრდებულს;
- არკვევს მისი უფლებების შესაძლო დარღვევის გარემოებებს;
- ეცნობა მის ხელთ არსებულ დოკუმენტებს;
- აფასებს სამედიცინო, დისციპლინურ და სხვა პრობლემებს;
- განუმარტავს გასაჩივრების შესაძლო გზებს;
- ამზადებს განცხადებას, მოთხოვნას ან საჩივარს;
- საჭიროების შემთხვევაში მიმართავს პენიტენციურ სამსახურს, სასამართლოსა და სხვა უფლებამოსილ ორგანოებს.
ადვოკატთან შეხვედრის კონფიდენციალურობა მსჯავრდებულის ეფექტიანი სამართლებრივი დაცვის აუცილებელი პირობაა.
სამედიცინო დახმარება პენიტენციურ დაწესებულებაში
პატიმარს უფლება აქვს მიიღოს დროული და ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესაბამისი სამედიცინო მომსახურება. საჭიროების მიხედვით ეს შეიძლება მოიცავდეს:
- ექიმის კონსულტაციას;
- დიაგნოსტიკურ გამოკვლევას;
- მედიკამენტურ მკურნალობას;
- სპეციალისტის ჩართვას;
- სამედიცინო დაწესებულებაში გადაყვანას;
- ფსიქიატრიულ ან ფსიქოლოგიურ დახმარებას;
- ქრონიკული დაავადების სათანადო მართვას;
- გადაუდებელ სამედიცინო დახმარებას.
სამედიცინო დახმარების დაგვიანების, უარის ან არასათანადო მკურნალობის შემთხვევაში ადვოკატმა შეიძლება:
- გამოითხოვოს და შეისწავლოს სამედიცინო დოკუმენტაცია;
- მოითხოვოს შესაბამისი გამოკვლევა ან სპეციალისტის კონსულტაცია;
- მოითხოვოს მკურნალობის უზრუნველყოფა;
- მიმართოს პენიტენციური სისტემის შესაბამის ორგანოებს;
- საჭიროების შემთხვევაში გამოიყენოს სასამართლო და სხვა სამართლებრივი მექანიზმები.
ჯანმრთელობის მდგომარეობასთან დაკავშირებული საკითხი განსაკუთრებით სწრაფ რეაგირებას საჭიროებს, თუ არსებობს სიცოცხლის ან ჯანმრთელობის არსებითი დაზიანების საფრთხე.
არასათანადო მოპყრობა და უსაფრთხოება
მსჯავრდებული დაცული უნდა იყოს ძალადობის, მუქარის, ზეწოლის, წამებისა და არაადამიანური ან ღირსების შემლახველი მოპყრობისგან.
თუ პატიმარს ემუქრება საფრთხე სხვა პატიმრის ან დაწესებულების თანამშრომლის მხრიდან, ადვოკატმა შეიძლება მოითხოვოს:
- უსაფრთხოების დაუყოვნებლივ უზრუნველყოფა;
- შესაძლო ძალადობის ფაქტის გამოძიება;
- დაზიანებების სამედიცინო წესით დაფიქსირება;
- ვიდეოჩანაწერებისა და სხვა მტკიცებულებების შენარჩუნება;
- მსჯავრდებულის უსაფრთხო სივრცეში განთავსება ან სხვა დაწესებულებაში გადაყვანის საკითხის განხილვა;
- შესაბამისი დაცვის ღონისძიების გამოყენება;
- პასუხისმგებელი პირების მიმართ სამართლებრივი რეაგირება.
ასეთ შემთხვევაში მნიშვნელოვანია ფაქტის დროული დაფიქსირება, რადგან ვიდეოჩანაწერი, სამედიცინო მონაცემი ან სხვა მტკიცებულება შეიძლება მოგვიანებით აღარ იყოს ხელმისაწვდომი.
დისციპლინური სახდელის გასაჩივრება
პენიტენციურ დაწესებულებაში წესის დარღვევისთვის მსჯავრდებულს შეიძლება დაეკისროს დისციპლინური სახდელი. გადაწყვეტილების მიღებისას დაცული უნდა იყოს კანონით განსაზღვრული პროცედურა და მსჯავრდებულს უნდა ჰქონდეს საკუთარი პოზიციის წარმოდგენის შესაძლებლობა.
ადვოკატი ამოწმებს:
- კონკრეტულად რა დარღვევას ედავებიან მსჯავრდებულს;
- არსებობს თუ არა დარღვევის დამადასტურებელი მტკიცებულება;
- მიეცა თუ არა მას განმარტების შესაძლებლობა;
- სწორად არის თუ არა შედგენილი შესაბამისი დოკუმენტები;
- შეესაბამება თუ არა დაკისრებული სახდელი სავარაუდო დარღვევას;
- დაცულია თუ არა გასაჩივრების წესი და ვადა.
უკანონო ან დაუსაბუთებელი დისციპლინური გადაწყვეტილება შეიძლება გასაჩივრდეს კანონით განსაზღვრული წესით.
პაემანი, სატელეფონო საუბარი და მიმოწერა
მსჯავრდებულს კანონით დადგენილი პირობებით უფლება აქვს შეინარჩუნოს ურთიერთობა ოჯახის წევრებსა და სხვა პირებთან.
ადვოკატის დახმარება შეიძლება საჭირო გახდეს, როდესაც:
- მსჯავრდებულს დაუსაბუთებლად ეზღუდება პაემანი;
- პრობლემა შეიქმნა სატელეფონო საუბრის უფლების გამოყენებისას;
- არ ხდება კორესპონდენციის გაგზავნა ან მიღება;
- შეზღუდვა არ არის წერილობით და სათანადოდ დასაბუთებული;
- მსჯავრდებულს არ განემარტა გადაწყვეტილების გასაჩივრების წესი.
კონტაქტის კონკრეტული ფორმა და სიხშირე დამოკიდებულია დაწესებულების ტიპზე, მსჯავრდებულის სამართლებრივ მდგომარეობასა და კანონით განსაზღვრულ სხვა გარემოებებზე.
პირობით ვადამდე გათავისუფლება
პირობით ვადამდე გათავისუფლება, რომელსაც პრაქტიკაში ხშირად „უდოსაც“ უწოდებენ, ნიშნავს მსჯავრდებულის სასჯელის სრულად მოხდამდე გათავისუფლებას კანონით დადგენილი პირობების არსებობისას.
კანონით განსაზღვრული სასჯელის ნაწილის მოხდის შემდეგ შეიძლება შეფასდეს:
- ჩადენილი დანაშაულის ხასიათი;
- მსჯავრდებულის ქცევა სასჯელის მოხდის პერიოდში;
- დისციპლინური დარღვევები და წახალისებები;
- სარეაბილიტაციო პროგრამებში მონაწილეობა;
- შრომისა და სწავლისადმი დამოკიდებულება;
- დანაშაულისა და მისი შედეგების მიმართ დამოკიდებულება;
- ზიანის ანაზღაურების საკითხი;
- ოჯახური და სოციალური გარემო;
- გათავისუფლების შემდეგ საცხოვრებელი და დასაქმების პერსპექტივა;
- განმეორებითი დანაშაულის შესაძლო რისკი;
- მსჯავრდებულის რესოციალიზაციის ხარისხი.
სასჯელის კანონით განსაზღვრული ნაწილის მოხდა პირობით ვადამდე გათავისუფლებას ავტომატურად არ იწვევს. გადაწყვეტილება მიიღება მსჯავრდებულის ინდივიდუალური გარემოებების შეფასების საფუძველზე.
პირობით ვადამდე გათავისუფლებისთვის მომზადება
ადვოკატი:
- ამოწმებს, წარმოეშვა თუ არა მსჯავრდებულს საკითხის განხილვის უფლება;
- სწავლობს განაჩენსა და სასჯელის გამოთვლის მონაცემებს;
- ეცნობა მსჯავრდებულის პირად საქმესთან დაკავშირებულ ინფორმაციას;
- აგროვებს ოჯახის, საცხოვრებლისა და დასაქმების დამადასტურებელ მასალებს;
- წარადგენს ჯანმრთელობისა და სხვა მნიშვნელოვანი გარემოებების შესახებ დოკუმენტებს;
- ამზადებს მსჯავრდებულის რესოციალიზაციისა და გათავისუფლების შემდგომ გეგმას;
- წარმოადგენს მსჯავრდებულის კანონიერ ინტერესებს შესაბამისი ორგანოს წინაშე;
- უარყოფითი გადაწყვეტილების შემთხვევაში აფასებს გასაჩივრების საფუძვლებს.
პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხის განხილვისთვის მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ სასჯელის მოხდილი პერიოდი, არამედ მსჯავრდებულის რეაბილიტაციისა და საზოგადოებაში უსაფრთხოდ დაბრუნების დამადასტურებელი გარემოებები.
პირობით ვადამდე გათავისუფლებაზე უარის გასაჩივრება
თუ უფლებამოსილი ორგანო მსჯავრდებულს უარს ეტყვის პირობით ვადამდე გათავისუფლებაზე, ადვოკატი ამოწმებს:
- არის თუ არა გადაწყვეტილება სათანადოდ დასაბუთებული;
- შეფასდა თუ არა ყველა მნიშვნელოვანი გარემოება;
- ხომ არ არის გადაწყვეტილება ფორმალური ან ურთიერთსაწინააღმდეგო;
- სწორად იქნა თუ არა გამოყენებული შეფასების კრიტერიუმები;
- დაცულია თუ არა გადაწყვეტილების მიღების პროცედურა.
სამართლებრივი საფუძვლის არსებობისას უარყოფითი გადაწყვეტილება შეიძლება გასაჩივრდეს კანონით განსაზღვრული წესით.
სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სასჯელით შეცვლა
კანონით განსაზღვრული წინაპირობების არსებობისას შესაძლებელია თავისუფლების აღკვეთის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სასჯელით შეცვლის საკითხის განხილვა.
გადაწყვეტილების მიღებისას შეიძლება შეფასდეს:
- სასჯელის მოხდილი ნაწილი;
- მსჯავრდებულის ქცევა;
- მისი რესოციალიზაციის ხარისხი;
- დისციპლინური მდგომარეობა;
- ოჯახური და სოციალური გარემო;
- გათავისუფლების შემდგომი გეგმა;
- კანონით გათვალისწინებული სხვა გარემოებები.
ადვოკატი სწავლობს, აკმაყოფილებს თუ არა მსჯავრდებული შესაბამის სამართლებრივ მოთხოვნებს და ამზადებს საკითხის განხილვისთვის საჭირო დოკუმენტებსა და დასაბუთებას.
სასჯელისაგან გათავისუფლება ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო
მძიმე დაავადების ან ჯანმრთელობის განსაკუთრებული მდგომარეობის არსებობისას შეიძლება წარმოიშვას სასჯელის შემდგომ მოხდასთან დაკავშირებული სამართლებრივი საკითხი.
ადვოკატი:
- აგროვებს და სწავლობს სამედიცინო დოკუმენტაციას;
- ამოწმებს დაავადების დიაგნოზსა და სიმძიმეს;
- ადგენს, შესაძლებელია თუ არა სათანადო მკურნალობა პენიტენციურ დაწესებულებაში;
- საჭიროების შემთხვევაში მოითხოვს დამატებით სამედიცინო გამოკვლევას ან ექსპერტიზას;
- ამზადებს შესაბამის განცხადებას ან შუამდგომლობას;
- წარმოადგენს მსჯავრდებულის ინტერესებს უფლებამოსილ ორგანოსა და სასამართლოში.
ჯანმრთელობის მდგომარეობა გათავისუფლებას ავტომატურად არ იწვევს. აუცილებელია კანონით განსაზღვრული სამედიცინო და სამართლებრივი საფუძვლების არსებობა.
სასჯელის მოხდის გადავადება
კანონით პირდაპირ გათვალისწინებულ შემთხვევებში შეიძლება დაისვას დანიშნული სასჯელის აღსრულების გადავადების საკითხი.
ასეთი მოთხოვნის განხილვისას მნიშვნელოვანია:
- არსებობს თუ არა გადავადების კანონით განსაზღვრული საფუძველი;
- რა გარემოება უშლის ხელს სასჯელის დაუყოვნებლივ აღსრულებას;
- როგორ არის ეს გარემოება დადასტურებული;
- რა ვადით და რა პირობებით შეიძლება იქნეს გამოყენებული გადავადება.
ადვოკატი აფასებს საქმის ინდივიდუალურ გარემოებებს და ამზადებს შესაბამის სამართლებრივ მოთხოვნას.
შეწყალება
შეწყალება არის ინდივიდუალური სამართლებრივი მექანიზმი, რომლის გამოყენების შედეგად მსჯავრდებული შეიძლება სრულად ან ნაწილობრივ გათავისუფლდეს სასჯელის შემდგომი მოხდისგან ან შეუმცირდეს სასჯელი, სასჯელმოხდილს ამნისტიის აქტით შეიძლება მოეხსნას ნასამართლობა.
შეწყალების მოთხოვნის მომზადებისას შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს:
- ჩადენილი დანაშაულის გარემოებები;
- სასჯელის მოხდილი პერიოდი;
- მსჯავრდებულის ქცევა;
- ჯანმრთელობის მდგომარეობა;
- ოჯახური და სოციალური ვითარება;
- ზიანის ანაზღაურება;
- დაზარალებულის პოზიცია;
- სინანული და პასუხისმგებლობის გააზრება;
- რეაბილიტაციისა და რესოციალიზაციის ხარისხი;
- სხვა განსაკუთრებული გარემოებები.
შეწყალება არ წარმოადგენს ავტომატურ უფლებას და მისი გამოყენება ინდივიდუალური შეფასების საფუძველზე ხდება.
უცხოელი მსჯავრდებულის სხვა სახელმწიფოში გადაყვანა
შესაბამისი საერთაშორისო ხელშეკრულებისა და სამართლებრივი საფუძვლის არსებობისას უცხო ქვეყნის მოქალაქე მსჯავრდებულისთვის შეიძლება განიხილებოდეს სასჯელის შემდგომი მოხდის მიზნით სხვა სახელმწიფოში გადაყვანის საკითხი.
პროცესი შეიძლება მოითხოვდეს:
- მსჯავრდებულის თანხმობას;
- საქართველოსა და მიმღები სახელმწიფოს შესაბამის გადაწყვეტილებებს;
- განაჩენისა და სასჯელის შესახებ დოკუმენტების მომზადებას;
- მოქალაქეობისა და სხვა სამართლებრივი პირობების დადასტურებას;
- საერთაშორისო თანამშრომლობის პროცედურების დაცვას.
გადაყვანა ავტომატურად არ ხდება და დამოკიდებულია კონკრეტულ სახელმწიფოსთან მოქმედ სამართლებრივ საფუძველსა და ორივე ქვეყნის უფლებამოსილი ორგანოების გადაწყვეტილებაზე.
რას მოიცავს მსჯავრდებულის ადვოკატის მომსახურება?
მსჯავრდებულისა და პატიმრის ადვოკატის მომსახურება შეიძლება მოიცავდეს:
- მსჯავრდებულთან პენიტენციურ დაწესებულებაში შეხვედრას;
- სასჯელის აღსრულებასთან დაკავშირებული საკითხების შეფასებას;
- სამედიცინო დოკუმენტაციის მოპოვებასა და შესწავლას;
- სათანადო მკურნალობის მოთხოვნას;
- შესაძლო არასათანადო მოპყრობის ფაქტზე სამართლებრივ რეაგირებას;
- დისციპლინური გადაწყვეტილების გასაჩივრებას;
- პაემნისა და კომუნიკაციის შეზღუდვის საკითხის შეფასებას;
- უსაფრთხოების ღონისძიებების მოთხოვნას;
- პირობით ვადამდე გათავისუფლების საკითხზე წარმომადგენლობას;
- სასჯელის მოუხდელი ნაწილის უფრო მსუბუქი სასჯელით შეცვლის მოთხოვნას;
- ჯანმრთელობის მდგომარეობის გამო გათავისუფლების საკითხის მომზადებას;
- სასჯელის მოხდის გადავადების მოთხოვნას;
- შეწყალების შესახებ განცხადების მომზადებას;
- უცხოელი მსჯავრდებულის სხვა სახელმწიფოში გადაყვანის პროცედურაში დახმარებას;
- უკანონო გადაწყვეტილებების გასაჩივრებას;
- მსჯავრდებულის ინტერესების დაცვას შესაბამის ორგანოებსა და სასამართლოში.