არასრულწლოვნის მონაწილეობით სისხლის სამართლის საქმე განსაკუთრებულ მიდგომას მოითხოვს. არასრულწლოვნის ასაკი, განვითარების დონე, ემოციური მდგომარეობა და გარემოს ზეგავლენა გათვალისწინებული უნდა იყოს გამოძიებისა და სასამართლო განხილვის ყველა ეტაპზე.
არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების პროცესში უპირატესი მნიშვნელობა ენიჭება არასრულწლოვნის საუკეთესო ინტერესებს, მისი ღირსების დაცვას, ინდივიდუალურ მიდგომას, რეაბილიტაციასა და საზოგადოებაში რეინტეგრაციას.
ავთანდილ გიორგაძე არის სპეციალიზირებული ადვოკატი არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულებაში და ახორციელებს არასრულწლოვანი ბრალდებულის დაცვას, ასევე არასრულწლოვანი მოწმისა და დაზარალებულის სამართლებრივ დახმარებას პოლიციაში, პროკურატურაში, სხვა საგამოძიებო ორგანოებსა და სასამართლოში.
ვის მიიჩნევს კანონი არასრულწლოვნად?
არასრულწლოვანია პირი, რომელსაც 18 წელი არ შესრულებია. სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის მინიმალური ასაკი საქართველოში 14 წელია.
არასრულწლოვნის ასაკს შეიძლება გადამწყვეტი მნიშვნელობა ჰქონდეს:
- სისხლისსამართლებრივი პასუხისმგებლობის საკითხისთვის;
- მის მიმართ გამოსაყენებელი საპროცესო წესებისთვის;
- აღკვეთის ღონისძიების შერჩევისთვის;
- განრიდებისა და აღდგენითი მართლმსაჯულების შესაძლებლობისთვის;
- სასჯელის სახისა და ზომის განსაზღვრისთვის;
- კანონიერი წარმომადგენლისა და სხვა შესაბამისი პირების მონაწილეობისთვის.
არასრულწლოვანთა საქმეებზე გამოიყენება სპეციალური სამართლებრივი წესები, რომლებიც განსხვავდება სრულწლოვანი პირების მიმართ მოქმედი ზოგადი პროცედურებისგან.
არასრულწლოვნის საუკეთესო ინტერესები
არასრულწლოვანთან დაკავშირებული ნებისმიერი გადაწყვეტილების მიღებისას გათვალისწინებული უნდა იყოს მისი საუკეთესო ინტერესები.
ეს გულისხმობს არასრულწლოვნის:
- ასაკისა და განვითარების დონის;
- ფიზიკური და ფსიქიკური მდგომარეობის;
- ოჯახური და სოციალური გარემოს;
- განათლებისა და ცხოვრების პირობების;
- ძალადობის ან ზეწოლის შესაძლო გამოცდილების;
- რეაბილიტაციისა და საზოგადოებაში რეინტეგრაციის საჭიროების;
- მოსალოდნელი გადაწყვეტილების გრძელვადიანი შედეგების შეფასებას.
არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების მიზანი მხოლოდ სამართლებრივი პასუხისმგებლობის განსაზღვრა არ არის. მნიშვნელოვანია არასრულწლოვნის შემდგომი განვითარება, მისი ინტერესების დაცვა და განმეორებითი დანაშაულის თავიდან აცილება.
არასრულწლოვანი ბრალდებულის ადვოკატი
არასრულწლოვანი ბრალდებულის დაცვა მოითხოვს არა მხოლოდ სისხლის სამართლის საქმის მასალების შესწავლას, არამედ არასრულწლოვნის პიროვნული, ოჯახური და სოციალური მდგომარეობის შეფასებას.
არასრულწლოვანმა შესაძლოა სრულად ვერ გაიაზროს:
- რა სამართლებრივი შედეგი შეიძლება მოჰყვეს მის ნათქვამს;
- რა განსხვავებაა გამოკითხვას, დაკითხვასა და სხვა საგამოძიებო მოქმედებებს შორის;
- როდის შეუძლია გამოიყენოს დუმილის უფლება;
- რა უფლებამოსილება აქვს პოლიციას ან გამომძიებელს;
- რა გავლენას მოახდენს მიღებული გადაწყვეტილება მის მომავალზე.
შესაბამისად არასრულწლოვნის პოლიციაში დაბარების, დაკავების ან მის მიმართ პირველი საგამოძიებო მოქმედების ჩატარებისთანავე მნიშვნელოვანია ადვოკატის საქმეში ჩართვა.
არასრულწლოვანი ბრალდებულის ძირითადი უფლებები
არასრულწლოვან ბრალდებულს უფლება აქვს:
- მისთვის გასაგები ფორმით მიიღოს ინფორმაცია წარდგენილი ბრალდების შესახებ;
- იცოდეს საკუთარი უფლებები და შესაძლო სამართლებრივი შედეგები;
- ისარგებლოს ადვოკატის დახმარებით;
- ჰქონდეს ადვოკატთან კონფიდენციალური კომუნიკაცია;
- გამოიყენოს დუმილის უფლება;
- არ მისცეს საკუთარი თავის წინააღმდეგ ჩვენება;
- კანონით გათვალისწინებული წესით ისარგებლოს კანონიერი წარმომადგენლის მონაწილეობით;
- საჭიროების შემთხვევაში ისარგებლოს თარჯიმნის მომსახურებით;
- დაცული იყოს ზეწოლის, მუქარისა და იძულებისგან;
- მისი საქმე განიხილონ არასრულწლოვნის ასაკისა და საუკეთესო ინტერესების გათვალისწინებით;
- დაცული იყოს მისი პირადი ცხოვრების საიდუმლოება და კონფიდენციალურობა.
მშობლის ან სხვა კანონიერი წარმომადგენლის მონაწილეობა ვერ ჩაანაცვლებს ადვოკატის საჭიროებას. ადვოკატი ახორციელებს უშუალოდ არასრულწლოვნის სამართლებრივ დაცვას და მოქმედებს მისი საუკეთესო ინტერესების შესაბამისად.
არასრულწლოვნის დაკავება
არასრულწლოვნის დაკავება და პატიმრობა უნდა გამოიყენებოდეს მხოლოდ უკიდურეს შემთხვევაში და აუცილებელი დროით. გადაწყვეტილების მიღებისას განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს არასრულწლოვნის ასაკს, საჭიროებებს, ოჯახურ გარემოსა და მის მიმართ ნაკლებად მკაცრი ღონისძიების გამოყენების შესაძლებლობას.
დაკავების შემთხვევაში ადვოკატი:
- ამოწმებს დაკავების სამართლებრივ საფუძველს;
- ხვდება არასრულწლოვანს და მისთვის გასაგები ენით განუმარტავს უფლებებს;
- ამოწმებს, განხორციელდა თუ არა შესაბამისი პირების ინფორმირება;
- ესწრება საგამოძიებო მოქმედებებს;
- იცავს არასრულწლოვანს ზეწოლისა და თვითმამხილებელი ჩვენების მიცემისგან;
- აფასებს, დაცულია თუ არა არასრულწლოვანთან დაკავშირებული სპეციალური პროცედურები;
- სასამართლოს წარუდგენს ნაკლებად მკაცრი აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების არგუმენტებს.
არასრულწლოვნის გამოკითხვა და დაკითხვა
არასრულწლოვანთან ნებისმიერი საგამოძიებო მოქმედება უნდა ჩატარდეს მისი ასაკისა და განვითარების დონის შესაბამის გარემოში. არასრულწლოვანს კითხვები უნდა დაესვას მისთვის გასაგები ფორმით და პროცესი არ უნდა ატარებდეს დაშინების, ზეწოლის ან იძულების ხასიათს.
ადვოკატი აკონტროლებს:
- განემარტა თუ არა არასრულწლოვანს უფლებები გასაგები ფორმით;
- დაცულია თუ არა საგამოძიებო მოქმედების ჩატარების სპეციალური წესი;
- მონაწილეობენ თუ არა კანონით გათვალისწინებული პირები;
- ხომ არ არის არასრულწლოვანი დაღლილი, შეშინებული ან ზეწოლის ქვეშ;
- სწორად და სრულად აისახა თუ არა მისი ნათქვამი ოქმში;
- ხომ არ იძლევა არასრულწლოვანი ინფორმაციას მისი სამართლებრივი შედეგების გაუცნობიერებლად.
განრიდება და მედიაცია
არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულებაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია განრიდებასა და აღდგენითი მართლმსაჯულების მექანიზმებს. შესაბამისი სამართლებრივი პირობების არსებობისას არასრულწლოვნის საქმე შეიძლება დასრულდეს სისხლისსამართლებრივი დევნისა და ნასამართლობის გარეშე.
განრიდების საკითხის გადაწყვეტისას შეიძლება შეფასდეს:
- ჩადენილი ქმედების ხასიათი და გარემოებები;
- არასრულწლოვნის ასაკი და განვითარების დონე;
- წარსულში მისი ქცევა;
- პასუხისმგებლობის გააზრების ხარისხი;
- დაზარალებულისთვის მიყენებული ზიანი;
- ზიანის გამოსწორების შესაძლებლობა;
- ოჯახური და სოციალური გარემო;
- არასრულწლოვნის რეაბილიტაციის პერსპექტივა.
განრიდება ავტომატურად არ გამოიყენება. თითოეული შემთხვევა ინდივიდუალურად ფასდება. ადვოკატი სწავლობს, არსებობს თუ არა განრიდების სამართლებრივი საფუძველი და წარადგენს არასრულწლოვნის საუკეთესო ინტერესების დამადასტურებელ გარემოებებს.
არასრულწლოვნის დაცვა სასამართლოში
სასამართლოში არასრულწლოვნის დაცვა მოიცავს როგორც ბრალდების მტკიცებულებების სამართლებრივ შეფასებას, ისე არასრულწლოვნის პიროვნული და სოციალური მდგომარეობის სრულყოფილად წარმოდგენას.
ადვოკატი:
- სწავლობს საქმის მასალებსა და ბრალდების მტკიცებულებებს;
- ამზადებს დაცვის ინდივიდუალურ სტრატეგიას;
- მოითხოვს უკანონოდ მოპოვებული მტკიცებულებების დაუშვებლად ცნობას;
- კითხავს ბრალდებისა და დაცვის მოწმეებს;
- წარადგენს არასრულწლოვნის სასარგებლო მტკიცებულებებს;
- ამზადებს შუამდგომლობებსა და სამართლებრივ პოზიციებს;
- სასამართლოს წარუდგენს არასრულწლოვნის ოჯახური, სოციალური და საგანმანათლებლო მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციას;
- იცავს არასრულწლოვნის კონფიდენციალურობას;
- მოითხოვს არასრულწლოვნისთვის შესაბამისი და პროპორციული სამართლებრივი ღონისძიების გამოყენებას.
არასრულწლოვნის მიმართ გადაწყვეტილების მიღებისას პრიორიტეტი უნდა მიენიჭოს მის რეაბილიტაციასა და საზოგადოებაში რეინტეგრაციას.
არასრულწლოვანი მოწმის ადვოკატი
სისხლის სამართლის საქმეზე მოწმედ დაბარებულ არასრულწლოვანს შეიძლება გაუჭირდეს მომხდარის თანმიმდევრულად გადმოცემა, კითხვების სწორად გაგება ან უცხო გარემოში თავისუფლად საუბარი.
არასრულწლოვანი მოწმის ადვოკატის დახმარება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, როდესაც:
- არასრულწლოვანი შეესწრო ძალადობას ან სხვა მძიმე ფაქტს;
- საქმეში მონაწილე პირი მისი ოჯახის წევრია;
- არსებობს ზეწოლის ან დაშინების რისკი;
- გამოძიების კითხვები შეიძლება შეეხოს თავად არასრულწლოვნის შესაძლო პასუხისმგებლობას;
- არასრულწლოვანი ემოციურად მძიმე მდგომარეობაშია;
- იგი უკვე რამდენჯერმე გამოკითხეს;
- მშობელს ან კანონიერ წარმომადგენელსა და არასრულწლოვანს შორის ინტერესთა კონფლიქტია.
ადვოკატის მიზანია, არასრულწლოვანმა მისთვის გასაგები ფორმით მიიღოს ინფორმაცია საკუთარი უფლებების შესახებ და მისი მონაწილეობა არ გახდეს დამატებითი ფსიქოლოგიური ზიანის წყარო.
არასრულწლოვანი მოწმის გამოკითხვა და დაკითხვა
არასრულწლოვანი მოწმის გამოკითხვა და დაკითხვა უნდა ჩატარდეს ბავშვის ასაკის, განვითარების დონისა და ემოციური მდგომარეობის გათვალისწინებით.
პროცესის დროს მნიშვნელოვანია:
- უსაფრთხო და ბავშვისთვის ადაპტირებული გარემო;
- გასაგები და ასაკის შესაბამისი კითხვები;
- დაშინებისა და ზეწოლის დაუშვებლობა;
- არასრულწლოვნის ღირსებისა და პირადი ცხოვრების დაცვა;
- განმეორებითი გამოკითხვის მაქსიმალურად თავიდან აცილება;
- კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში კანონიერი წარმომადგენლის, ფსიქოლოგის ან სხვა შესაბამისი სპეციალისტის მონაწილეობა;
- გამოკითხვის ან დაკითხვის პროცესის სწორად დაფიქსირება.
არასრულწლოვნისთვის დასმული კითხვა თუ შეიცავს მისი თვითმამხილებელ ინფორმაციას, საჭიროა მისი უფლებების დარღვევის შესაძლო სამართლებრივი რისკების შეფასება.
არასრულწლოვანი დაზარალებულის ადვოკატი
დანაშაულის შედეგად დაზარალებულ არასრულწლოვანს სჭირდება არა მხოლოდ სამართლებრივი წარმომადგენლობა, არამედ მისი უსაფრთხოების, კონფიდენციალურობისა და ემოციური მდგომარეობის დაცვაც.
ადვოკატი წარმოადგენს არასრულწლოვანი დაზარალებულის ინტერესებს:
- დაზარალებულად ცნობის საკითხის გადაწყვეტისას;
- გამოძიებისა და სასამართლო განხილვის მიმდინარეობისას;
- მტკიცებულებების მოძიებისა და წარდგენისას;
- გამოკითხვისა და დაკითხვის დროს;
- დაცვის სპეციალური ღონისძიების მოთხოვნისას;
- მიყენებული მატერიალური და მორალური ზიანის შეფასებისას;
- ზიანის ანაზღაურების სამართლებრივი გზების განსაზღვრისას.
განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს არასრულწლოვნის მეორეული ტრავმირების თავიდან აცილებას. არასრულწლოვანს არ უნდა უწევდეს მომხდარის დაუსაბუთებლად მრავალჯერ გამეორება ან ბრალდებულთან ისეთი ფორმით კონტაქტი, რომელიც მას დამატებით ფსიქოლოგიურ ზიანს მიაყენებს.
არასრულწლოვნის კანონიერი წარმომადგენლის მონაწილეობა
არასრულწლოვნის პროცესში შეიძლება მონაწილეობდეს მშობელი, მეურვე, მზრუნველი ან სხვა კანონიერი წარმომადგენელი.
კანონიერი წარმომადგენლის მონაწილეობა უნდა ემსახურებოდეს არასრულწლოვნის საუკეთესო ინტერესებს. თუ არსებობს ინტერესთა კონფლიქტი ან წარმომადგენლის მონაწილეობამ შეიძლება არასრულწლოვნის ინტერესები დააზიანოს, საკითხი უნდა გადაწყდეს კანონით გათვალისწინებული სპეციალური წესით.
მშობელმა ან კანონიერმა წარმომადგენელმა არასრულწლოვანს არ უნდა უკარნახოს ჩვენება ან მოახდინოს მასზე ზეწოლა. მნიშვნელოვანია, რომ არასრულწლოვანმა ინფორმაცია გადმოსცეს თავისუფლად და საკუთარი აღქმის შესაბამისად.
არასრულწლოვნის კონფიდენციალურობა
არასრულწლოვანთა მართლმსაჯულების პროცესში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს პირადი ცხოვრების დაცვას.
კანონით დადგენილი წესების გარეშე არ უნდა გავრცელდეს:
- არასრულწლოვნის სახელი და გვარი;
- ფოტო ან ვიდეომასალა;
- საცხოვრებელი ადგილი;
- სკოლა ან სხვა მაიდენტიფიცირებელი ინფორმაცია;
- საქმის ისეთი დეტალები, რომლებიც არასრულწლოვნის იდენტიფიცირებას შესაძლებელს გახდის.
კონფიდენციალურობის დაცვა მნიშვნელოვანია არასრულწლოვნის სტიგმატიზაციისა და მის მომავალ განვითარებაზე უარყოფითი გავლენის თავიდან ასაცილებლად.
რას მოიცავს არასრულწლოვნის ადვოკატის მომსახურება?
ადვოკატის მომსახურება შეიძლება მოიცავდეს:
- არასრულწლოვნისა და მშობლისთვის უფლებების განმარტებას;
- საქმის სამართლებრივი გარემოებების შეფასებას;
- პოლიციასა და პროკურატურასთან კომუნიკაციას;
- საგამოძიებო მოქმედებებში მონაწილეობას;
- საქმის მასალებისა და მტკიცებულებების შესწავლას;
- განცხადებების, შუამდგომლობებისა და საჩივრების მომზადებას;
- განრიდებისა და მედიაციის შესაძლებლობის შეფასებას;
- აღკვეთის ღონისძიების განხილვაში მონაწილეობას;
- არასრულწლოვნის ინტერესების დაცვას სასამართლოში;
- არასრულწლოვანი მოწმისა და დაზარალებულის სამართლებრივ დახმარებას;
- საჭიროების შემთხვევაში ფსიქოლოგთან, სოციალურ მუშაკთან, ექსპერტთან ან სხვა სპეციალისტთან თანამშრომლობას;
- გადაწყვეტილების გასაჩივრების შესაძლებლობის შეფასებას.