პირის მიმართ ძებნის გამოცხადება შეიძლება უკავშირდებოდეს სისხლის სამართლის საქმეს, სასამართლოში გამოუცხადებლობას, სამართალდამცავი ორგანოს მიერ მისი ადგილსამყოფლის დადგენის საჭიროებას ან კანონით გათვალისწინებულ სხვა საფუძველს.
პირის მიმართ ძებნის გამოცხადება ხშირად ქმნის დაკავების, ბრალის წარდგენისა და აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების საფრთხეს. ამიტომ მნიშვნელოვანია ადვოკატმა დროულად გაარკვიოს, რომელი ორგანო ეძებს პირს, რა საქმეს უკავშირდება ძებნა და რა სამართლებრივი მოქმედებებია მოსალოდნელი.
ავთანდილ გიორგაძე ახორციელებს ძებნილი პირის ინტერესების დაცვას თბილისში და საქართველოს მასშტაბით — ძებნის საფუძვლის შემოწმების, გამოძიებასთან კომუნიკაციის, დაკავების, ბრალის წარდგენისა და სასამართლოში აღკვეთის ღონისძიების განხილვის ეტაპებზე.
რას ნიშნავს პირის ძებნა?
ძებნა არის სამართლებრივი და ოპერატიული ღონისძიებების ერთობლიობა, რომლის მიზანია პირის ადგილსამყოფლის დადგენა და მის მიმართ შესაბამისი საპროცესო მოქმედების განხორციელება.
ძებნა შეიძლება გამოცხადდეს, როდესაც:
- პირი ბრალდებულია სისხლის სამართლის საქმეზე და მისი ადგილსამყოფელი უცნობია;
- პირი თავს არიდებს გამოძიებაში ან სასამართლოში გამოცხადებას;
- არსებობს მის მიმართ დაკავების ან პატიმრობის შესახებ გადაწყვეტილება;
- საჭიროა პირის ადგილსამყოფლის დადგენა საპროცესო მოქმედების ჩასატარებლად;
- პირი იძებნება განაჩენის აღსრულების მიზნით;
- არსებობს კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძველი.
ძებნის გამოცხადება თავისთავად არ ნიშნავს პირის დამნაშავედ ცნობას. პირის დამნაშავეობა შეიძლება დადგინდეს მხოლოდ კანონიერ ძალაში შესული გამამტყუნებელი განაჩენით.
ვინ და რა საფუძვლით ეძებს პირს?
პირველ ეტაპზე ადვოკატმა უნდა გაარკვიოს:
- რომელი საგამოძიებო ან სამართალდამცავი ორგანო ეძებს პირს;
- რომელ სისხლის სამართლის საქმეს უკავშირდება ძებნა;
- რა საპროცესო სტატუსი აქვს პირს;
- არის თუ არა მის მიმართ გამოტანილი ბრალდების შესახებ დადგენილება;
- არსებობს თუ არა დაკავების ან პატიმრობის საფუძველი;
- გამოცხადებულია თუ არა პირი მხოლოდ ქვეყნის შიგნით ძებნაში;
- გავრცელებულია თუ არა საერთაშორისო ძებნა;
- რა მოქმედების განხორციელებას გეგმავს გამოძიება;
- არსებობს თუ არა ძებნისა და სხვა გადაწყვეტილებების გასაჩივრების სამართლებრივი საფუძველი.
ინფორმაციის სრულყოფილად გადამოწმება აუცილებელია, რადგან პირის ან მისი ოჯახის წევრების ხელთ არსებული ცნობები შეიძლება არასრული ან არაზუსტი იყოს.
ძებნილი პირის ძირითადი უფლებები
ძებნილ პირს, მისი დაკავების ან გამოძიებაში გამოცხადების შემთხვევაში, უფლება აქვს:
- იცოდეს, რა საქმესთან დაკავშირებით ეძებენ;
- მიიღოს ინფორმაცია მისთვის წარდგენილი ბრალდების შესახებ;
- დაუყოვნებლივ ისარგებლოს ადვოკატის დახმარებით;
- ადვოკატთან ჰქონდეს კონფიდენციალური კომუნიკაცია;
- ისარგებლოს დუმილის უფლებით;
- არ მისცეს საკუთარი თავის მამხილებელი ჩვენება;
- მიიღოს მისთვის გასაგებ ენაზე ინფორმაცია;
- საჭიროების შემთხვევაში ისარგებლოს თარჯიმნის მომსახურებით;
- წარადგინოს მტკიცებულებები და შუამდგომლობები;
- მოითხოვოს ნაკლებად მკაცრი აღკვეთის ღონისძიების გამოყენება;
- ისარგებლოს კანონით გათვალისწინებული სხვა საპროცესო უფლებებით.
ადვოკატთან წინასწარი კონსულტაციის გარეშე გამოძიებისთვის განმარტების ან ჩვენების მიცემამ შეიძლება მნიშვნელოვნად დააზიანოს პირის სამართლებრივი მდგომარეობა.
ადვოკატის ჩართვა პირის დაკავებამდე
თუ პირისთვის ან მისი ოჯახის წევრებისთვის ცნობილი გახდა, რომ იგი იძებნება, ადვოკატის ჩართვა შესაძლებელია მის დაკავებამდეც.
ადვოკატმა შეიძლება:
- გადაამოწმოს ძებნის შესახებ არსებული ინფორმაცია;
- გაარკვიოს პირის საპროცესო სტატუსი;
- დაუკავშირდეს საქმის გამომძიებელს ან პროკურორს;
- შეაფასოს დაკავებისა და პატიმრობის შესაძლო რისკი;
- შეისწავლოს საქმესთან დაკავშირებული ხელმისაწვდომი დოკუმენტები;
- დაგეგმოს გამოძიებაში გამოცხადების სამართლებრივი ფორმა;
- მოამზადოს პირი მოსალოდნელი საპროცესო მოქმედებებისთვის;
- შეიმუშაოს დაცვის საწყისი სტრატეგია.
ადვოკატის მიზანი არ არის პირის მართლმსაჯულებისგან დამალვა. სამართლებრივი დახმარების მიზანია პროცესში პირის უსაფრთხო, ინფორმირებული და კანონთან შესაბამისი მონაწილეობა.
გამოძიებაში ნებაყოფლობით გამოცხადება
საქმის გარემოებების მიხედვით, შეიძლება განიხილებოდეს პირის საგამოძიებო ორგანოში ადვოკატთან ერთად გამოცხადება.
ნებაყოფლობით გამოცხადებამდე მნიშვნელოვანია გაირკვეს:
- რა სტატუსით იბარებენ ან ეძებენ პირს;
- არსებობს თუ არა დაკავების შესახებ გადაწყვეტილება;
- მოსალოდნელია თუ არა ბრალის წარდგენა;
- აპირებს თუ არა პროკურორი პატიმრობის მოთხოვნას;
- რომელი მტკიცებულებები და დოკუმენტები უნდა წარადგინოს დაცვის მხარემ;
- როგორ უნდა განხორციელდეს გამომძიებელთან ან პროკურორთან კომუნიკაცია;
- რა პოზიცია უნდა დაიკავოს პირმა დაკითხვის ან გამოკითხვისას.
ნებაყოფლობით გამოცხადება ავტომატურად არ გამორიცხავს დაკავებას ან პატიმრობის გამოყენებას, თუმცა პროცესთან თანამშრომლობა შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს მიმალვის რისკისა და აღკვეთის ღონისძიების შეფასებისას.
ძებნილი პირის დაკავება
ძებნილი პირის აღმოჩენის შემთხვევაში სამართალდამცავმა ორგანომ შეიძლება იგი დააკავოს შესაბამისი სამართლებრივი საფუძვლის არსებობისას.
დაკავებისთანავე ადვოკატმა უნდა შეამოწმოს:
- რა სამართლებრივი საფუძვლით დააკავეს პირი;
- სწორად მოხდა თუ არა მისი იდენტიფიკაცია;
- განემარტა თუ არა დაკავების მიზეზი და უფლებები;
- შედგა თუ არა დაკავების ოქმი კანონით დადგენილი წესით;
- დაცულია თუ არა საპროცესო ვადები;
- მიეცა თუ არა ადვოკატთან დაკავშირების შესაძლებლობა;
- ხომ არ განხორციელდა უკანონო ზეწოლა ან არასათანადო მოპყრობა;
- არსებობს თუ არა დაკავების გასაჩივრების საფუძველი.
დაკავებულმა პირმა ადვოკატთან კონსულტაციამდე არ უნდა მიიღოს ნაჩქარევი გადაწყვეტილება ჩვენების მიცემის ან სხვა საპროცესო დოკუმენტზე ხელმოწერის შესახებ.
ბრალის წარდგენა და პირველი საპროცესო მოქმედებები
დაკავების ან გამოძიებაში გამოცხადების შემდეგ პირს შეიძლება წარედგინოს ბრალი და ჩატარდეს სხვა საპროცესო მოქმედებები.
ამ ეტაპზე ადვოკატი:
- ეცნობა ბრალდების ფორმულირებას;
- ამოწმებს ბრალდების ფაქტობრივ და სამართლებრივ საფუძვლებს;
- მონაწილეობს ბრალდებულის დაკითხვაში;
- იცავს პირის დუმილისა და თვითინკრიმინაციისგან დაცვის უფლებას;
- აფასებს ბრალდების მხარის მტკიცებულებებს;
- წარადგენს დაცვის მხარის შუამდგომლობებს;
- აგროვებს დაცვისთვის მნიშვნელოვან დოკუმენტებსა და ინფორმაციას;
- ამზადებს პოზიციას აღკვეთის ღონისძიების განხილვისთვის.
დაცვის სტრატეგია უნდა განისაზღვროს საქმის მასალების, ბრალდების შინაარსისა და პირის ინდივიდუალური მდგომარეობის გათვალისწინებით.
აღკვეთის ღონისძიება ძებნილი პირის მიმართ
პროკურორმა შეიძლება სასამართლოს მიმართოს ბრალდებულის მიმართ პატიმრობის ან სხვა აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების მოთხოვნით.
ძებნის ფაქტი შეიძლება გამოყენებულ იქნეს მიმალვის რისკის დასასაბუთებლად, თუმცა სასამართლომ უნდა შეაფასოს საქმის ყველა ინდივიდუალური გარემოება, მათ შორის:
- იცოდა თუ არა პირმა მიმდინარე საქმის შესახებ;
- ნამდვილად ემალებოდა თუ არა იგი გამოძიებას;
- ჰქონდა თუ არა მას ოფიციალური შეტყობინება;
- რა მიზეზით ვერ მოხერხდა მისი ადგილსამყოფლის დადგენა;
- გამოცხადდა თუ არა იგი ნებაყოფლობით;
- აქვს თუ არა მუდმივი საცხოვრებელი ადგილი;
- რამდენად მყარია მისი ოჯახური და სოციალური კავშირები;
- თანამშრომლობს თუ არა გამოძიებასთან;
- არსებობს თუ არა ახალი დანაშაულის ჩადენის ან მტკიცებულებებზე ზემოქმედების რეალური საფრთხე;
- შესაძლებელია თუ არა პატიმრობის ნაცვლად ნაკლებად მკაცრი აღკვეთი ღონისძიების გამოყენება.
ადვოკატი სასამართლოს წარუდგენს გარემოებებსა და მტკიცებულებებს, რომლებიც ამცირებს საპროცესო რისკებს და ასაბუთებს პატიმრობის ნაცვლად უფრო მსუბუქი აღკვეთის ღონისძიების გამოყენების შესაძლებლობას.
თუ პირი საზღვარგარეთ იმყოფება
თუ საქართველოს სამართალდამცავი ორგანოები ეძებენ პირს, რომელიც სხვა სახელმწიფოში იმყოფება, აუცილებელია გაირკვეს, გამოცხადებულია თუ არა მხოლოდ შიდა ძებნა თუ დაწყებულია საერთაშორისო ძებნის პროცედურაც.
ასეთ შემთხვევაში შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს:
- არსებობს თუ არა ინტერპოლის წითელი ცირკულარი ან სხვა საერთაშორისო შეტყობინება;
- მიღებულია თუ არა პირის დაკავების გადაწყვეტილება;
- იგეგმება თუ არა მისი ექსტრადიციის მოთხოვნა;
- რა სამართლებრივი მდგომარეობა აქვს პირს უცხო სახელმწიფოში;
- შესაძლებელია თუ არა ინტერპოლის მონაცემების გასწორების ან წაშლის მოთხოვნის წარდგენა;
- არსებობს თუ არა ექსტრადიციის გამომრიცხავი გარემოება;
- როგორ უნდა მოხდეს ქართულ და უცხოურ სამართლებრივ პროცესებს შორის დაცვის კოორდინაცია.
საერთაშორისო ძებნასა და ექსტრადიციასთან დაკავშირებული საკითხები ცალკე სამართლებრივ შეფასებას საჭიროებს.
ძებნის კანონიერების შემოწმება
ადვოკატმა უნდა შეაფასოს, არსებობდა თუ არა ძებნის გამოცხადებისთვის სათანადო სამართლებრივი და ფაქტობრივი საფუძველი.
შემოწმებას შეიძლება საჭიროებდეს:
- სწორად განისაზღვრა თუ არა პირის საპროცესო სტატუსი;
- იყო თუ არა ცნობილი მისი მისამართი ან საკონტაქტო ინფორმაცია;
- განხორციელდა თუ არა კანონით გათვალისწინებული შეტყობინება;
- ნამდვილად არიდებდა თუ არა პირი თავს პროცესს;
- მოქმედებს თუ არა დაკავების ან პატიმრობის შესახებ გადაწყვეტილება;
- შეიცვალა თუ არა გარემოებები ძებნის გამოცხადების შემდეგ;
- არსებობს თუ არა ძებნის შეწყვეტის ან შესაბამისი გადაწყვეტილების გასაჩივრების საფუძველი.
ძებნის კანონიერება და მისი გაუქმების შესაძლებლობა თითოეული საქმის გარემოებების მიხედვით უნდა შეფასდეს.
რას მოიცავს ძებნილი პირის ადვოკატის მომსახურება?
ძებნილი პირის ადვოკატის მომსახურება შეიძლება მოიცავდეს:
- ძებნის შესახებ ინფორმაციის გადამოწმებას;
- პირის საპროცესო სტატუსის დადგენას;
- ძებნის სამართლებრივი საფუძვლის შეფასებას;
- გამომძიებელსა და პროკურორთან კომუნიკაციას;
- დაკავების შესაძლო რისკის შეფასებას;
- გამოძიებაში გამოცხადების პროცესის ორგანიზებას;
- დაკავებისას პირის დაუყოვნებლივ დაცვას;
- დაკავებულ პირთან კონფიდენციალურ შეხვედრას;
- ბრალისა და საქმის მასალების შესწავლას;
- დაკითხვასა და სხვა საგამოძიებო მოქმედებებში მონაწილეობას;
- აღკვეთის ღონისძიების განხილვისთვის დაცვის პოზიციის მომზადებას;
- პატიმრობის ნაცვლად ნაკლებად მკაცრი აღკვეთი ღონისძიების მოთხოვნას;
- დაცვის მტკიცებულებების მოპოვებასა და წარდგენას;
- საერთაშორისო ძებნის საკითხის შეფასებას;
- ექსტრადიციის პროცესთან დაცვის კოორდინაციას;
- პირის ინტერესების დაცვას გამოძიებასა და სასამართლოში.