სასამართლოს მიერ გამოტანილი განაჩენი ყოველთვის არ არის საბოლოო. თუ პირველი ან სააპელაციო ინსტანციის სასამართლომ არასწორად შეაფასა მტკიცებულებები, დაარღვია საპროცესო კანონი, არასწორად გამოიყენა სისხლის სამართლის კანონი ან განსაზღვრა შეუსაბამოდ მკაცრი სასჯელი, გადაწყვეტილება შეიძლება გასაჩივრდეს კანონით დადგენილი წესით.
სისხლის სამართლის საქმეზე სააპელაციო და საკასაციო საჩივრის მომზადება მოითხოვს განაჩენის, სასამართლო სხდომის ოქმების, საქმის მტკიცებულებებისა და დაშვებული სამართლებრივი შეცდომების დეტალურ ანალიზს.
ავთანდილ გიორგაძე ახორციელებს მსჯავრდებულის ინტერესების დაცვას სააპელაციო სასამართლოსა და საქართველოს უზენაეს სასამართლოში.
სისხლის სამართლის განაჩენის გასაჩივრება
გასაჩივრების მიზანი არ არის პირველი ინსტანციის სასამართლოში წარმოდგენილი პოზიციის მხოლოდ გამეორება. საჩივარში ზუსტად უნდა განისაზღვროს:
- რომელი ფაქტობრივი გარემოება შეფასდა არასწორად;
- რა წინააღმდეგობა არსებობს განაჩენსა და გამოკვლეულ მტკიცებულებებს შორის;
- რომელი მტკიცებულება არ შეფასდა ან შეფასდა არასრულყოფილად;
- დაირღვა თუ არა სისხლის სამართლის საპროცესო კანონი;
- სწორად იქნა თუ არა გამოყენებული სისხლის სამართლის მატერიალური კანონი;
- არის თუ არა სასჯელი კანონიერი, დასაბუთებული და პროპორციული;
- კონკრეტულად რას მოითხოვს დაცვის მხარე.
საჩივარი უნდა ემყარებოდეს კონკრეტულ სამართლებრივ და ფაქტობრივ საფუძვლებს. მხოლოდ განაჩენის შედეგით უკმაყოფილება მისი შეცვლისთვის საკმარისი არ არის.
სააპელაციო საჩივარი სისხლის სამართლის საქმეზე
პირველი ინსტანციის სასამართლოს განაჩენი შეიძლება გასაჩივრდეს სააპელაციო სასამართლოში კანონით განსაზღვრული წესითა და ვადაში.
სააპელაციო სასამართლო ამოწმებს როგორც საქმის ფაქტობრივ გარემოებებსა და მტკიცებულებების შეფასებას, ისე სამართლებრივ და საპროცესო საკითხებს. სააპელაციო განხილვის ფარგლები დიდწილად დამოკიდებულია საჩივარში მითითებულ მოთხოვნებსა და სამართლებრივ საფუძვლებზე.
რა საფუძვლით შეიძლება განაჩენის გასაჩივრება?
სააპელაციო საჩივრის საფუძველი შეიძლება იყოს:
- მტკიცებულებების არასწორი ან არასრულყოფილი შეფასება;
- განაჩენის დასკვნების შეუსაბამობა სასამართლოში გამოკვლეულ მტკიცებულებებთან;
- მოწმის ჩვენებებს შორის არსებული მნიშვნელოვანი წინააღმდეგობების უგულებელყოფა;
- არასანდო ან დაუშვებელ მტკიცებულებაზე დაყრდნობა;
- დაცვის მხარის მნიშვნელოვანი მტკიცებულების დაუსაბუთებლად უარყოფა;
- ბრალდებულის დაცვის უფლების დარღვევა;
- მხარეთა თანასწორობისა და შეჯიბრებითობის პრინციპის დარღვევა;
- დასაბუთებული შუამდგომლობის უკანონოდ უარყოფა;
- ბრალდების სამართლებრივი კვალიფიკაციის არასწორად განსაზღვრა;
- უდანაშაულობის პრეზუმფციის დარღვევა;
- მტკიცების ტვირთის ბრალდებულზე გადატანა;
- განაჩენის არასაკმარისი დასაბუთება;
- შეუსაბამოდ მკაცრი ან უკანონო სასჯელის დანიშვნა;
- სხვა არსებითი საპროცესო ან სამართლებრივი დარღვევა.
თითოეული სავარაუდო დარღვევა უნდა შეფასდეს იმ თვალსაზრისითაც, მოახდინა თუ არა მან გავლენა განაჩენის კანონიერებასა და საქმის საბოლოო შედეგზე.
სააპელაციო საჩივრის მოთხოვნები
საქმის გარემოებების მიხედვით, სააპელაციო საჩივრით დაცვის მხარემ შეიძლება მოითხოვოს:
- გამამტყუნებელი განაჩენის გაუქმება და ბრალდებულის გამართლება;
- განაჩენის გაუქმება ან შეცვლა;
- ბრალდების ცალკეულ ნაწილში გამართლება;
- ქმედების უფრო მსუბუქი მუხლით გადაკვალიფიცირება;
- დანიშნული სასჯელის შემცირება;
- პირობითი მსჯავრის ან სხვა მსუბუქი სამართლებრივი შედეგის გამოყენება;
- დამატებითი სასჯელის გაუქმება ან შეცვლა;
- ქონებასთან დაკავშირებული გადაწყვეტილების შეცვლა;
- კანონით გათვალისწინებული სხვა გადაწყვეტილების მიღება.
მოთხოვნა უნდა შეესაბამებოდეს საჩივარში მითითებულ სამართლებრივ საფუძვლებსა და საქმის ფაქტობრივ გარემოებებს.
ახალი მტკიცებულება სააპელაციო სასამართლოში
სააპელაციო სასამართლოში ახალი მტკიცებულების წარდგენა შესაძლებელია მხოლოდ კანონით განსაზღვრული პირობების არსებობისას. დაცვის მხარემ უნდა დაასაბუთოს:
- რატომ ვერ იქნა მტკიცებულება წარდგენილი პირველი ინსტანციის სასამართლოში;
- როდის და როგორ გახდა იგი ცნობილი;
- რა მნიშვნელობა აქვს მას საქმის გადაწყვეტისთვის;
- რამდენად შეიძლება მან გავლენა მოახდინოს განაჩენზე.
ამიტომ ახალი მტკიცებულების აღმოჩენის შემთხვევაში აუცილებელია მისი წარმოშობის, მოპოვების წესისა და საქმესთან კავშირის სათანადოდ დასაბუთება.
სააპელაციო სასამართლოში საქმის განხილვა
სააპელაციო სასამართლოში ადვოკატი:
- წარადგენს და ასაბუთებს სააპელაციო საჩივარს;
- პასუხობს ბრალდების მხარის საჩივარსა და არგუმენტებს;
- მიუთითებს პირველი ინსტანციის სასამართლოს მიერ დაშვებულ შეცდომებზე;
- მონაწილეობს მტკიცებულებების გამოკვლევაში კანონით დასაშვებ ფარგლებში;
- წარადგენს შუამდგომლობებს;
- იცავს მსჯავრდებულის ან ბრალდებულის უფლებებს;
- სასამართლოს წარუდგენს დაცვის საბოლოო სამართლებრივ პოზიციას;
- მოითხოვს განაჩენის გაუქმებას და მსჯავრდებულის გამართლებას წარდგენილ ბრალდებაში, შეცვლას ან სასჯელის შემსუბუქებას.
სააპელაციო საჩივრის სწორად ჩამოყალიბება მნიშვნელოვანია, რადგან სწორედ მასში განისაზღვრება დაცვის მოთხოვნა და გასაჩივრების ძირითადი მიმართულებები.
საკასაციო საჩივარი უზენაეს სასამართლოში
სააპელაციო სასამართლოს განაჩენი კანონით გათვალისწინებულ შემთხვევაში შეიძლება გასაჩივრდეს საქართველოს უზენაეს სასამართლოში საკასაციო წესით.
საკასაციო სასამართლო არ წარმოადგენს საქმის ხელახლა განხილვის კიდევ ერთ ჩვეულებრივ ეტაპს. მისი ძირითადი ფუნქციაა სამართლებრივი შეცდომების, არსებითი საპროცესო დარღვევებისა და სასამართლო პრაქტიკის ერთგვაროვნებისთვის მნიშვნელოვანი საკითხების შეფასება.
საკასაციო საჩივრის დასაშვებობა
საკასაციო საჩივრის შეტანა ავტომატურად არ ნიშნავს, რომ უზენაესი სასამართლო საქმეს არსებითად განიხილავს. თავდაპირველად სასამართლო წყვეტს, აკმაყოფილებს თუ არა საჩივარი კანონით დადგენილ დასაშვებობის მოთხოვნებს.
საკასაციო საჩივრის დასაშვებობისთვის შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს:
- საქმე შეიცავს სამართლის განვითარებისა და ერთგვაროვანი სასამართლო პრაქტიკისთვის მნიშვნელოვან საკითხს;
- სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება განსხვავდება არსებულ სასამართლო პრაქტიკასთან;
- სასამართლომ დაუშვა მატერიალური ან საპროცესო კანონის ისეთი დარღვევა, რომელმაც არსებითი გავლენა მოახდინა საქმის შედეგზე;
- განსახილველი სამართლებრივი საკითხი საჭიროებს უზენაესი სასამართლოს განმარტებას;
- არსებობს კანონით გათვალისწინებული სხვა საფუძველი.
საკასაციო საჩივარში ცალკე და საფუძვლიანად უნდა აიხსნას არა მხოლოდ ის, თუ რატომ არის სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილება არასწორი, არამედ ისიც, რატომ უნდა იქნეს საჩივარი დასაშვებად ცნობილი.
რას ამოწმებს საკასაციო სასამართლო?
საკასაციო სასამართლოში ძირითადი ყურადღება ეთმობა:
- სისხლის სამართლის კანონის სწორად გამოყენებას;
- ქმედების სამართლებრივ კვალიფიკაციას;
- საპროცესო ნორმების არსებით დარღვევას;
- დაცვის უფლების დაცვას;
- განაჩენის სამართლებრივ დასაბუთებას;
- მტკიცებულებების დასაშვებლობასთან დაკავშირებულ სამართლებრივ საკითხებს;
- სააპელაციო სასამართლოს მსჯელობის შესაბამისობას კანონთან;
- სასამართლო პრაქტიკის ერთგვაროვნებას;
- სასჯელის კანონიერებას.
საკასაციო სასამართლო, როგორც წესი, არ ახორციელებს საქმის ფაქტობრივი გარემოებებისა და ახალი მტკიცებულებების თავიდან სრულ გამოკვლევას ისე, როგორც პირველი ან სააპელაციო ინსტანციის სასამართლო.
საკასაციო საჩივრის მოთხოვნები
საქმის გარემოებებისა და გამოვლენილი სამართლებრივი დარღვევების მიხედვით, დაცვის მხარემ შეიძლება მოითხოვოს:
- სააპელაციო სასამართლოს გადაწყვეტილების გაუქმება;
- გადაწყვეტილების შეცვლა;
- მსჯავრდებულის გამართლება, თუ ამის სამართლებრივი საფუძველი არსებობს;
- ქმედების სამართლებრივი კვალიფიკაციის შეცვლა;
- სასჯელის შემცირება ან შეცვლა;
- კანონით გათვალისწინებული სხვა გადაწყვეტილების მიღება.
საკასაციო მოთხოვნა უნდა გამომდინარეობდეს საჩივარში მითითებული სამართლებრივი დარღვევებიდან.
სააპელაციო და საკასაციო საჩივრის ვადა
სააპელაციო და საკასაციო საჩივრის წარდგენისთვის კანონით განსაზღვრულია კონკრეტული ვადები. ვადის ათვლა და მისი გამოთვლის წესი დამოკიდებულია გადაწყვეტილების გამოცხადებაზე, მსჯავრდებულისთვის ჩაბარებასა და სხვა საპროცესო გარემოებებზე.
განაჩენის მიღების შემდეგ ადვოკატთან დაკავშირება არ უნდა გადაიდოს, რადგან საჭიროა:
- სასამართლოს გადაწყვეტილების სრულად გაცნობა;
- საქმის მასალებისა და სხდომის ჩანაწერების შესწავლა;
- სამართლებრივი დარღვევების გამოვლენა;
- საჩივრის მოთხოვნის განსაზღვრა;
- დასაბუთებული სააპელაციო ან საკასაციო საჩივრის მომზადება;
- საჩივრის კანონით დადგენილ ვადაში წარდგენა.
ვადის დარღვევამ შეიძლება გასაჩივრების უფლების დაკარგვა გამოიწვიოს, თუ არ არსებობს ვადის აღდგენის კანონით გათვალისწინებული საფუძველი.
პროკურორის მიერ განაჩენის გასაჩივრება
განაჩენი შეიძლება გაასაჩივროს არა მხოლოდ დაცვის, არამედ ბრალდების მხარემაც. პროკურორის საჩივარი შეიძლება ეხებოდეს:
- გამამართლებელი განაჩენის გაუქმებას;
- ბრალდების კვალიფიკაციის შეცვლას;
- სასჯელის გამკაცრებას;
- განაჩენის სხვა ნაწილის შეცვლას.
პროკურორის საჩივრის მიღებისას ადვოკატმა უნდა შეაფასოს თითოეული მოთხოვნა, მოამზადოს წერილობითი ან ზეპირი საწინააღმდეგო პოზიცია და დაიცვას პირი განაჩენის გაუქმების ან მისი მდგომარეობის გაუარესებისგან.
რას მოიცავს სააპელაციო და საკასაციო სასამართლოებში ადვოკატის მომსახურება?
ადვოკატი:
- სწავლობს პირველი და სააპელაციო ინსტანციის სასამართლოს გადაწყვეტილებებს;
- ეცნობა სისხლის სამართლის საქმის მასალებს;
- სწავლობს სასამართლო სხდომების ოქმებსა და ჩანაწერებს;
- აანალიზებს მხარეთა მიერ წარმოდგენილ მტკიცებულებებს;
- ადგენს ფაქტობრივ, საპროცესო და სამართლებრივ შეცდომებს;
- აფასებს გასაჩივრების პერსპექტივას;
- ამზადებს სააპელაციო ან საკასაციო საჩივარს;
- ასაბუთებს საკასაციო საჩივრის დასაშვებობას;
- ამზადებს პასუხს პროკურორის საჩივარზე;
- წარმოადგენს ბრალდებულის ან მსჯავრდებულის ინტერესებს სასამართლო სხდომაზე;
- წარადგენს შუამდგომლობებსა და სამართლებრივ არგუმენტებს;
- მოითხოვს უკანონო ან დაუსაბუთებელი განაჩენის გაუქმებას ან შეცვლას.